جنجال جوگیرانه بر سر تقسیم خزر

خزر

در فرهنگ هر ملتی، «کلان‌روایت»هایی وجود دارد که خیلی از جزئیاتش هم به خاطر نقل شدن سینه به سینه دستکاری شده و گاهی کاملا عکس آن چیزی که اتفاق افتاده روایت می‌شود. بدتر اینکه از عنوان چنین عبارت‌هایی برای تفسیر تمام اتفاقات ریز و درشت روز هم استفاده می‌شود و اولین نتیجه چنین رفتاری «درجا زدن» است!

یکی از نمونه‌های چنین کلان‌روایتی در ایران، همین قصه «ترکمانچای» است. در حالی که ایران بدون آمادگی و تنها کمی بعد از باختن یک جنگ مفصل به نیروهای روسیه مشغول برآورد خسارت‌ها و رفع و رجوع قرارداد گلستان بود، عده‌ای راه افتادند و فرمان جهاد دادند و جنگی دیگر به راه انداختند که در نتیجه‌اش روسیه قدرتمند دوباره به خاک ایران زد و تنها راه ترک مخاصمه، قرارداد دیگری بود برای پرداخت خسارت و تقدیم‌کردن بخش دیگری از ولایات همسایه خزر ایران به روسیه، برای نجات بخش دیگری از آذربایجان که زیر تیغ بود!

همان کسانی که امروز قرارداد ترکمانچای را ننگین می‌دانند و هر قرارداد خارجی را با عبارت «ترکمانچایی دیگر» توصیف می‌کنند تا مثلا مردم را سر غیرت بیاورند و فریاد «وا ایران» سر بدهند، اگر آن روزها در موقعیت عباس‌میرزا ولیعهد جوان‌مرگ دولت قاجار بودند، احتمالا چاره‌ای غیر از شستن خون به خونی دیگر نداشتند.

با این وجود، مردم در شبکه‌های مجازی این روزها نگران ترکمانچای دیگری هستند. کسی به این مساله فکر نمی‌کند که نه ایران در سال‌های اخیر بازنده جنگی بوده، نه دولت و حکومت نیازمند تضمین قدرتش توسط قوای نظامی یک دولت خارجی است و بنابراین دلیلی بر امضای «ترکمانچای» دیگر وجود ندارد. همچنین کسی به این فکر نمی‌کند که همه آن کسانی که «دیگری» می‌نامیم، کسانی که امور وزارت خارجه را اداره می‌کنند یا در مجلس نشسته‌اند یا در اتاق‌های دانشگاه‌هایشان برای مسئولان توصیه‌نامه و مشاوره می‌نویسند هم درست به اندازه خود ما «مردم»ِ سنگرگرفته پشت صفحه‌کلید گوشی‌های موبایل و جست‌وجو کننده کانال‌های تلگرامی برای «اخبار موثق»، وطن‌پرست و «ایرانی» هستند و هیچ‌کس راضی نیست که «وطن» فروخته شود.

اولین چیزی که مدعیان «ترکمانچای» بودن همه توافق‌های خارجی ایران نادیده می‌گیرند، این است که طبق قوانین، هیچ توافق خارجی بدون رضایت و «تصویب» مجلس، اجرایی نمی‌شود. در همین مورد اخیر، ماده ۲۲ توافق تازه بر سر رژیم حقوقی دریای خزر صراحتا اعلام می‌کند: «این کنوانسیون منوط به تصویب می‌باشد. اسناد تصویب نزد جمهوری قزاقستان که به عنوان امین کنوانسیون عمل می‌کند، تودیع خواهد شد. این کنوانسیون در تاریخ دریافت پنجمین سند تصویب توسط امین، لازم‌الاجرا خواهد شد.». همچنین تصریح شده است که «هنوز هیچ توافقی قطعی نیست». توافق زمانی قطعی است که «تک تک» اعضای رژیم حقوقی خزر آن را تصویب کنند و اسناد تصویب آن را تحویل کشور امین یعنی قزاقستان بدهند و اگر شبهه‌ای وجود دارد در مورد اینکه ممکن است کشورهای دیگر دست به یکی کنند و ایران را در این معامله دور بزنند، باید به این نکته توجه شود که رژیم حقوقی دریای خزر که در سال‌های ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰ به امضا رسیده (و این همان رژیمی است که عده‌ای بر اساس آن سهم ایران از خزر را ۵۰ درصد می‌دانند اما توضیح نمی‌دهند که منظورشان ۵۰ درصد از آب است یا کف دریا یا منابع و آیا این ۵۰ درصد باید بر اساس عمق تخصیص داده شود یا مساحت و ...) مشخص کرده که هرگونه تصمیم در این رابطه باید بر پایه اجماع باشد، نه توافقی که بین  دو یا چند کشور صورت می‌گیرد. یعنی امکان توافق پشت درهای بسته برای کشورهای عضو رژیم حقوقی خزر وجود ندارد.

چند روز پیش، کسی که خودش را «روزنامه‌نگار» معرفی کرده بود در یک برنامه خبری شبانه در شبکه من‌وتو، گفت ایران بعد از انقلاب نسبت به «تمامیت ارضی» کشور حساس نبوده و برای ثابت کردن این ادعا گفت ایران از حقوق خودش در دریای خزر گذشته و آن را واگذار کرده است. اشاره‌ای به این مساله نشده است که ایران «کی»، «کجا» و «چرا» از حقوق خود گذشته و در ازای آن چه چیزی به دست آورده اما آن چیزی که نادیده گرفته شد جواب این سوال بود که  اگر ایران واقعا نسبت به رژیم حقوقی خزر «بی‌تفاوت» بود و علاقه داشت که با گذشتن از «تمامیت ارضی» از همسایه قدرتمند شمالی یعنی روسیه، امتیازی بگیرد، چرا مذاکرات بر سر تعیین «رژیم حقوقی خزر» ۲۱ سال طول کشیده است و هنوز هم تمام نشده است!

عمده اظهارات علیه توافق تازه زیر عنوان تعیین رژیم حقوقی دریای خزر به این مساله اشاره دارد که «در دریای خزر، نفت و گاز وجود دارد». برآورد دقیقی از میزان این نفت و گاز در خزر صورت نگرفته اما دو چیز روشن است؛ ایران در مورد منابع نفت و گاز خزر به روسیه بدبین است چون با تجربه تاریخی تلاش برخی اعضای احزاب چپ به واگذاری این منابع به روسیه به ماجرا نگاه می‌کند، از طرف دیگر، منابع نفت و گاز دریای خزر همه جزء منابع زیرزمینی «بسیار عمیق» هستند و اکتشاف و بهره‌برداری آنها به سادگی بهره‌برداری از نفت در مسجدسلیمان نیست. برای زدن سکو و آغاز عملیات به پول و تکنولوژی روز دنیا نیاز است که در نتیجه تحریم‌ها فعلا از آن بی‌بهره هستیم و نگرانی به‌حق این است که در حالی که ما توانایی برداشت این منابع را نداریم، همسایه‌های خزر با بهره‌گیری از سرمایه خارجی از این مخزن‌ها برداشت کنند و سر ایران بی‌کلاه بماند. آنچه در این انتقادها به آن توجه نمی‌شود، اظهارات وزیر امور خارجه در مورد توافق تازه است. ظریف در این مورد صراحتا گفته است: «در این کنوانسیون تحدید حدود بستر و زیربستر و همچنین تعیین خطوط مبدأ و شیوه‌های آن انجام نشده و به موافقتنامه‌های جداگانه در آینده موکول شده است. امیدوارم کشورهای ساحلی در آینده نزدیک این امور را نیز نهایی کنند.» در مواد ۱۸ و ۱۹ کنوانسیون امضاشده به امکان تغییر و اصلاح توافق و همین طور ساز و کار تصمیم‌گیری در مورد آن که شامل نشست‌های سالانه وزرای خارجه کشورهای عضو است تاکید شده.

در توافقی که این هفته امضا شد، به هر یک از کشورها حق داده شده تا فاصله ۲۵ مایل از ساحل (که حدود آن بر اساس سطح آب در پایین‌ترین جزر خود معلوم می‌شود) به ماهیگیری بپردازند. تعیین این مقدار مساحت برای قلمرو ماهیگیری، خاص توافقنامه رژیم حقوقی خزر است. تا پیش از این دولت‌ها تنها ۱۰ مایل دریا برای صید ماهی داشتند اما مساله این است که در توافق حاضر، حدود «خط مبدأ» همسایگان خزر روشن نشده، یعنی با اینکه دولت‌ها تصمیم گرفتند به ماهیگیرانشان اجازه دهند تا ۲۵ مایل در آب‌های خزر پیش بیایند و ماهیگیری کنند، مشخص نیست این ۲۵ مایل از کجا شروع می‌شود، «هنوز چیزی تقسیم نشده» و تعیین خط مبدأ به مذاکرات آینده موکول شده است.

با این وجود، نمی‌توان «توافقنامه رژیم حقوقی خزر» را امضا پای «هیچ» دانست. در حالی که برخی کشورهای همسایه ایران در تصرف گروه‌های مافیایی هستند و برخی دیگر تلاش می‌کنند از هر موقعیتی برای نزدیکی به «ناتو» و  «آمریکا» استفاده کنند و قبلا سابقه داشته است که از دریای سرزمینی‌شان برای کمک به تحرکات نظامی آمریکا در منطقه استفاده کنند، رژیم جدید، در صورت تصویب همه کشورها، این امکان را دارد که جلوی تحرک کشتی‌ها، زیردریایی‌ها و انواع شناورهای نظامی که به یکی از دولت‌های همسایه تعلق ندارد را بگیرد و اجازه ورود آنها به آب‌های خزر را ندهد و البته باید در نظر گرفت که در میان کشورهای عضو رژیم حقوقی خزر، تنها ایران و روسیه هستند که در این آب‌ها کشتی جنگی دارند. با تصویب این رژیم، عملا دریای خزر تنها حیاط خلوت نیروهای نظامی ایران و روسیه خواهد شد، بدون مزاحم.

با این همه، اگر هنوز کسی هست که فکر می‌کند ایران قرار است با حل مساله رژیم حقوقی خزر، از «تمامیت ارضی»اش بگذرد، باید او را به اظهارات جمشید ممتاز، استاد حقوق بین‌الملل در این مورد ارجاع داد. آقای ممتاز در مصاحبه‌ای در مورد توافق جدید، تصریح کرده است که «کشورها در بستر و زیربستر دریاها از حاکمیت ملی برخوردار نیستند. ما در اینجا حقوق حاکمه و حق بهره‌برداری از منابع داریم، بنابراین قرار نیست [با توافق یا بدون آن] چیزی به خاک کشورها اضافه یا از آن کم شود. در تعیین حدود فلات‌قاره یا همان بستر و زیربستر دریا باید به منابع موجود کشف‌شده توجه شود نه اینکه چند درصد از دریا سهم چه کسی می‌شود. ممکن است کشوری که ۱۲ یا ۱۸ درصد سهم دارد، در محدوده‌ای باشد که منابعی در آن قرار ندارد و برعکس.»

ایسنا - فاطمه کریمخان

انتهای پیام

  • در زمینه انتشار نظرات مخاطبان رعایت چند مورد ضروری است:
  • -لطفا نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • -«ایسنا» مجاز به ویرایش ادبی نظرات مخاطبان است.
  • - ایسنا از انتشار نظراتی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های دین مبین اسلام باشد معذور است.
  • - نظرات پس از تأیید مدیر بخش مربوطه منتشر می‌شود.

نظرات

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
avatar
۱۳۹۷-۰۵-۲۳ ۱۲:۵۱

جوسازی نیست. قرارداد 1921 رو بخونید. آدم برخی از اخبار شما رو میخونه دیوانه میشه.

avatar
۱۳۹۷-۰۵-۲۴ ۰۹:۳۷

آقاي ترابي شما خودت قرارداد 1921 رو خوندي؟ از قوانين وشرايط فعلي آگاهي داري؟ اتفاقا افكار مغرضانه شما منو هم ديوانه مي كنه. منصف باش برادر خوب من.

avatar
۱۳۹۷-۰۵-۲۳ ۱۳:۰۷

دستتون درد نکنه بابت این مطلب...واقعیت اینه ممکنه ما در نوع مذاکرات 21 ساله سر این موضع کاستیهایی داشتیم ولی حقوق بین‌الملل و قضیه ابها خیلی پیچیده است و اینطوری نیست که مادر و برادر و خواهر من بتونن درباره اش اظهار نظر قطعی بکنن.. در دوره خاتمی ایران روی کمتر از 20 درصد کوتاه نیومد و برای همین مذاکرات طول کشیده، الان هم شاید برای جمهوری اسلامی ایران، غیرنظامی شدن دریا و همسایه نشدن در خزر با امریکا دست کم ارجح تر باشه بر سایر موارد...واقعیت اینه کشورهای همسایه این حوزه دارن به امریکا پایگاه میدن و هر توافقی باید واجد بیشترین سود در جمیع جهات باشه ...ممکنه ایران این براش اولویت بیشتری داشته باشه تا باقی موارد . هر ماجرایی در بستر تاریخی و در تکست خودش باید بررسی بشه ...البته این انتقاد هم وارده به مسئولان که باید روشنگری و شفاف‌سازی بیشتری بکنن حتی اگر از برخی حقوق برای یک سری منافع گذشته باشن باید با مردم در میون بگذارن...شخصا از جمیع بحثها هنوز به نتیجه مشخصی نرسیدم ولی قطعا ایران نمیتونه سهم 50 درصدی داشته به قطعا کشور فروخته نشده..گرچه باید به نظر کارشناسان برای ادامه بحثها توجه بشه ....گاهی ادم فکر میکنه «هیچ کس چنین به کشتن برنخاسته» که ما از مسئول گرفته تا مردم

avatar
۱۳۹۷-۰۵-۲۶ ۰۹:۲۴

بعد از چند سال مثل فرجام متوجه اشتباهتان می شوید الان فعلا به به چه چه کنید

avatar
۱۳۹۷-۰۵-۲۳ ۱۳:۲۵

خانم کریم خان چه خوب میشد قبل از نوشتن این مقاله . یه سرچ روسی میزنی و میدیدی روزنامه روسی مپ قبل و بعد خزر و گذاشتن. ببین و گریه کن بعدشم جو گیری رو به ملت نسبت نده

avatar
۱۳۹۷-۰۵-۲۳ ۱۶:۱۹

والا تکلیف رسانه‌های روس که معلومه...بدتر ما ...

avatar
۱۳۹۷-۰۵-۲۴ ۰۹:۳۴

اقاي سامان چرا بدون اطلاعات اظهارنظر مي كني؟ و دوما چرا نمي خواي قبول كني برخي از مردم جو گير شدن؟ شما دنبال چه چيزي هستي؟

avatar
۱۳۹۷-۰۵-۲۴ ۰۹:۴۲

سامان شما هم به حال خودتون گريه كنيد ونگران خزر نباش. نيازي به دلسوزي هاي بي مورد وسياسي شما نيست.

avatar
۱۳۹۷-۰۵-۲۴ ۰۹:۳۹

دستتون درد نكنه. كاش همه اين مطلبو بخونن وقبل از جو گير شدن يك مقدار به حرفاشون فكر كنن.

avatar
۱۳۹۷-۰۵-۲۴ ۱۱:۳۴

شایسته نیست به جای دریای خزر غیر ایرانی از نام ایرانی دریای کاسپین استفاده کنیم؟

avatar
۱۳۹۷-۰۵-۲۴ ۱۳:۵۵

متاسفانه تاریخ حتی ده سال پیش را هم شما نخوانده اید . دو پرواز نیروی هوائی ما شرکت نفت انگلیس را از آبهای حدود ۲۵ درصدی ما فراری داد. حالا ریس جمهور عزیزمان خزر را تحویل روسها داد . مبارکشان باشد .

avatar
۱۳۹۷-۰۵-۲۷ ۰۹:۰۰

اقاي محمد حسين جان اولا هنوز هيچ سهم بندي مشخص نشده دوما ايران هرگز سهم 50 درصدي نداشته سوما مشكل اصلي ايران با سه تا كشور ديگه است نه روسيه. شما روبه خدا قبل از حرف زدن يك مقدارمطالعه وتحقيق داشته باشيد.

avatar
۱۳۹۷-۰۵-۲۴ ۱۵:۲۷

اینکه سخنگوی دولت یا وزارت خارجه نمیاد بطور شفاف بگه دقیقا چی امضا شده، شبه انگیزه!

avatar
۱۳۹۷-۰۵-۲۴ ۱۶:۰۷

چند بار دیدگاه مرا حذف کردید چرا

avatar
۱۳۹۷-۰۵-۲۴ ۱۶:۱۴

خانم پس چرا حکومت ایران پس از فروپاشی شوروی سهم ایران را از پنجاه درصد به رقم بیخردانه بیست درصد تقلیل داد وبر این بیخردی سالها پای فشرد

avatar
۱۳۹۷-۰۵-۲۷ ۰۸:۵۶

سهم ايران هيچ وقت 50 درصد نبوده ونيست. شما هم يك مقدار مطالعه كنيد وبي پايه واساس صحبت نفرماييد.

avatar
۱۳۹۷-۰۵-۲۴ ۲۰:۰۶

سلام. شوروی وقتی تقسیم شد سهمش هم باید تقسیم میشد نه اینکه از سهم ما کم کنن بدن به اونها شاید فردا دوباره منطقه دیگری اعلام اسقلال کرد ما ازسهممون کم کنیم بدیم به اونها ضمنا با عقب نشینی ما از خزر راه رو برای حضور آمریکایی زیر لوای پرچم یکی از کشورهای خزری باز کردیم. حالا بگید این ترکمنچای دیگری نیست

avatar
۱۳۹۷-۰۵-۲۵ ۰۰:۵۱

واقعا برای ایسنا متاسفم چهار تا مجیز گو و چند تا کراواتی بی هنر هم از این قرارداد دفاع می کنند و با تریپ دموکراسی دروغین و روشنفکری می خوان مخالفین رو مرعوب کنند

avatar
۱۳۹۷-۰۵-۲۵ ۱۲:۱۳

مقاله ای بسیار زیبا از حافظ منافع برادران روس و شرکاء

avatar
۱۳۹۷-۰۵-۲۵ ۱۳:۰۸

واقعا که چطوره شناسنامه ایرانی رو بدیم روسی بگیریم حتی اگر جنجال یا جوسازی باشه باید باعث افتخارتون باشه که شهروندای عادی برای مملکتشون حاضرن علیرغم خطرات داخلی حتی با مسکو سر شاخ بشوند نه اینکه مثل یک عده الکی کری بخونن و پای عمل که شد نرمش و مماشات بکنن _ الکی هم جو برتون نداره از اصلاحات چی ها و اصولچرا ها نیستیم ما مردم وقتی سوالی طرح میکنی که تستی هست در نهایت یا نباید انتخاب کنی که آمارتو نمیگن یا باید انتخاب غلط بکنی

avatar
۱۳۹۷-۰۵-۲۶ ۱۹:۱۱

ای قلم بدست مزدور روزی در پیشگاه بزرگ ملت محاکمه خواهی شد و انروز خیلی دیر نیست. چوب حراج به اب و خاک و جوات مملکت زدن شما دارید توجیه میکنید.